પ્રકાશનું પર્વ દિવાળી નજીક આવતાની સાથે જ બજારોમાં રોનક વધી જાય છે અને આતશબાજીની માંગ આસમાને પહોંચે છે. રંગબેરંગી ફટાકડા ફોડીને લોકો આ તહેવારની ધામધૂમથી ઉજવણી કરે છે. જોકે, આ પરંપરાની શરૂઆત ક્યારે થઈ અને ફટાકડાની શોધ કેવી રીતે થઈ, તે જાણવું રસપ્રદ છે.
ફટાકડાની રસપ્રદ વૈશ્વિક કહાણી:
ફટાકડા, જે આજે ભારતીય તહેવારોનો અભિન્ન અંગ બની ગયા છે, તેનું મૂળ પ્રાચીન ચીનમાં છે.
પ્રાથમિક શોધ (ઈ.સ. પૂર્વે બીજી સદી): ઇતિહાસકારો માને છે કે ફટાકડાની શરૂઆત ચીનના લિઉયાંગમાં થઈ હતી. શરૂઆતમાં, વાંસના પોલા ભાગોને આગમાં નાખવામાં આવતા, જેનાથી તે ફૂટીને મોટો અવાજ કરતા. આ જ ફટાકડાનું આદિ સ્વરૂપ હતું.
ગનપાઉડરનો વિકાસ: ૯મી સદીમાં ચીની રસાયણશાસ્ત્રીઓએ સોલ્ટપીટર, સલ્ફર અને ચારકોલના મિશ્રણથી શોધ કરી. જોસેફ નીધમે તેમના પુસ્તક "સાયન્સ એન્ડ સિવિલાઈઝેશન ઇન ચાઈના" માં આ બારૂદને જ આતશબાજી અને રોકેટના પાયા તરીકે વર્ણવ્યો છે.
ભારતમાં ફટાકડાનું આગમન અને દિવાળી સાથે જોડાણ:
ફટાકડા ચીનથી વેપાર માર્ગો દ્વારા ભારત પહોંચ્યા
મધ્યયુગીન પ્રવેશ: ઇતિહાસકારો અનુસાર, ૧૩મી સદીની આસપાસ બારૂદ અને આતશબાજીની કળા ભારતમાં આવી. કેટલાક સ્ત્રોતો ૧૪૦૦ ઈ.સ.ની આસપાસ ચીની પાયરોટેકનિક ફોર્મ્યુલાઓ ભારતમાં પહોંચ્યા હોવાની શક્યતા દર્શાવે છે.
દરબારી સંસ્કૃતિ: ભારતમાં સૌપ્રથમ ફટાકડાનો ઉપયોગ દિલ્હી સલ્તનત અને મુઘલ સામ્રાજ્યના દરબારોમાં વિજય ઉત્સવ, લગ્નો અને શાહી તહેવારો દરમિયાન ભવ્ય આતશબાજી પ્રદર્શન માટે થતો હતો. ઇતિહાસકાર ઇક્તિદાર આલમ ખાને "ગનપાઉડર એન્ડ ફાયરઆર્મ્સ વોરફેર ઇન મિડીવલ ઇન્ડિયા" માં આ વાતની પુષ્ટિ કરી છે.
દિવાળી પરંપરા: દિવાળીના તહેવારમાં ફટાકડા ફોડવાની પ્રથા ૧૬મી-૧૭મી સદીની આસપાસ શરૂ થઈ. શરૂઆતમાં આ પ્રદર્શન માત્ર શ્રીમંત અને શાહી પરિવારો સુધી સીમિત હતું, પરંતુ ધીમે ધીમે તે લોકપ્રિય સંસ્કૃતિનો ભાગ બનીને દિવાળીનો મુખ્ય આકર્ષણ બની ગયું.
ભારતીય ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર: શિવકાશી
આજે ફટાકડા ઉદ્યોગનું મુખ્ય કેન્દ્ર તમિલનાડુનું નાનું શહેર શિવકાશી છે. બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ મુજબ, આ ઉદ્યોગનો કુલ વેપાર રૂ. ૬૦૦૦ કરોડથી વધુ છે. શિવકાશી એકલું જ ભારતના ૯૦% ફટાકડાનું ઉત્પાદન કરે છે, જ્યાં ૮,૦૦૦થી વધુ નોંધાયેલા એકમોમાં લગભગ ૫ લાખ લોકો પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે રોજગારી મેળવે છે.
આમ, ફટાકડાનો ઇતિહાસ વૈજ્ઞાનિક શોધ, સાંસ્કૃતિક અપનાવટ અને આર્થિક વિકાસની જટિલ ગાથા છે, જેને આધુનિક સમયમાં પર્યાવરણીય જાગૃતિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોવાની જરૂર છે.

ફટાકડાનો ઈતિહાસ

ફટાકડાની શરૂઆત ભારતીય તહેવારોનો અભિન્ન અંગ બની ગયા છે, તેનું મૂળ પ્રાચીન ચીનમાં છે.

October 21, 2025 | 11:07 IST